Edvard Munch

[Kalina]

Edvard Munch



Self Portrait with Skeleton Arm, 1895.

Najveći norveški slikar i u međunarodnim okvirima pionir modernog ekspresionističkog slikarstva, predstavlja onu retku pojavu genijalnog umetnika u nacionalnoj sredini bez stvarne originalne umetničke tradicije. Takve ličnosti nije lako naći, pošto izgleda da eksperiment u likovnim umetnostima retko uspeva ukoliko negde ne postoji receptivna publika. Oko 1880, kad je Munch počeo ozbiljno da studira slikarstvo, Norveška je imala nekoliko odličnih slikara i nekoliko mecena. Ali tradicija je bila nadmoćno akademska, ukorenjena u francuskom romantičnom realizmu barbizonske škole i u nemačkom lirskom naturalizmu; impresionizam je počeo da prodire u Norvešku tek u poslednjoj deceniji XIX veka.

The Scream 1893 (jedna od nekoliko verzija)

Godine 1885. Munchu se prvi put ukazala prilika da putuje u inostranstvo i to u Belgiju i, na tri nedelje, u Pariz. Iako je, kao svaki mladi student, proveo mnogo vremena proučavajući stare majstore iz Louvrea i posećujući Salon, otkrio je i Manetove radove i njima bio duboko impresioniran. Uprkos akademskom školovanju razvio je vlastiti pristup na osnovu impresionističkih i simbolističkih eksperimenata čiji je svedok bio. Godine 1892. reputacija mu je toliko porasla da je bio pozvan da izlaže u Verein Berliner Kunstler (Društvo berlinskih umetnika). Njegova izložba je izazvala takvu buru da su se vođi liberalnog krila Društva koji su simpatisali s njim, predvođeni Maxom Liebermannom, povukli iz te organizacije i osnovali Berlinsku secesiju. Ovo priznanje - i spor - ohrabrili su Muncha da se nastani u Nemačkoj gde je proveo najveći deo vremena do 1908. Za to vreme umetnički je sazreo i počeo da vrši ključni uticaj na nemačku ekspresionističku umetnost u njenom razvoju.

Death sickroom

Prilikom određivanja Munchovog mesta u evropskom slikarstvu moglo bi se tvrditi da su na njegovo formiranje uticali ne toliko njegovi norveški izvori koliko boravak u Parizu za vreme jednog od najuzbudljivijih razdoblja u istoriji francuskog slikarstva, a zatim u Nemačkoj u trenutku pojave nove dinamične umetnosti. Jedinstveno svojstvo njegovih slika i grafika, međutim, nesumnjivo je rezultat snažno literarnog pa čak i mističnog pristupa koji je bio tipično skandinavski, a u Munchovom slučaju pojačan njegovom neobičnom i napaćenom ličnošću. Značaj norveške književnosti je porastao krajem XIX veka pojavom Henrika Ibsena kao dramskog pisca svetskog glasa; mnoge najbolje analogije Munchovih slika nalaze se u Ibsenovim dramama. Slikar se kretao u književnim krugovima u Norveškoj, kao i u Parizu i Berlinu, i bio prijatelj poznatih pisaca, među njima i Augusta Strindberga i uticajnog nemačkog istoričara umetnosti i kritičara moderne umetnosti, Juliusa Meier-Graefea. Godine 1906. Munch je izradio scenografiju za Ibsenove drame Sablasti i Hedda Gabler.

The Dance of Life 1899 – 1900

Čak je i u Norveškoj uobičajeno da se istice međunarodni karakter Munchovih slika, ali kad čovek iz Munchovih odaja u Nacionalnoj galeriji u Oslu pređe u prostorije gde su izloženi ostali tadašnji norveški slikari Munchovi koreni postaju očigledni na prvi pogled. Oko 1889-90. Munch je vladao impresionističkom paletom podeljene boje, ali čak i tada, u trenutku najneposrednijeg impresionističkog uticaja, slika kao Noć u St. Cloudu, 1890, manje je impresionistička studija svetlosti i senke nego slika raspoloženja i melanholije; ona već nagoveštava neku nedefinisanu unutrašnju uznemirenost.

Madonna 1894-1895

Iako je doživeo osamdesetu godinu, aveti bolesti i smrti lebdeli su oko njega najvećim delom života. Majka i sestra umrle su mu od tuberkuloze dok je još bio mlad, a i on sam patio je od ozbiljnih bolesti. Bolest i smrt počeli su da se javljaju rano na njegovim slikama i bile su njegova neprestana tema. Ove teme, razume se, bile su uobičajene u umetnosti i književnosti tog vremena, ali su za Muncha one bile naročito pogodne. Bolesno dete odnosilo se na bolest i smrt njegove sestre. Ostale teme koje su ga zaokupljale bile su buđenje seksualne želje i žena data istovremeno kao nevino dete i vampir-krvopija. Munch se javio kao slikar u trenutku kad je Sigmund Freud razvijao teorije psihoanalize; ovaj slikar, u svojoj opsednutosti seksom i smrću, ponekad se činio kao gotovo klasičan primer problema koje je Freud istraživao. U Tajanstvenoj obali, oko 1892, mesec i njegov dugi odblesak u vodi preobraženi su u falusni simbol. Ovaj motiv se javlja u eksplicitnijem simboličkom obliku na mnogim slikama, na primer u Plesu života, 1899-1900.

The Vampire 1893–94

Strahovi koji su progonili umetnika dobijali su često opštiji i dvosmisleniji, iako ne manje stravičan izraz. Na slici Veče u ulici Karla Johana, Oslo prolaznici u ranoj večernjoj tmini preobraženi su u sablasni skup mrtvih šetača. Krik je bolni vrisak prenesen u vidljive vibracije koje se šire kao zvučni talasi. Na Crvenoj lozi loza pretvara kuću u užasno obitavalište iz kojeg jedna osoba upaničeno beži.

Lady from the sea 1896

Munch je bio izvanredno plodan i celog života je eksperimentisao mnogim raznovrsnim temama, paletama i stilovima crtanja. Dela iz devedesetih godina XIX veka i s početka XX veka, u kojima je simbolistički kontekst najeksplicitniji, karakteriše vijugama, stalno pokretna kriva linija svojstvena stilu art nouveau, kombinovana s bojom, tamnom u tonu ali sjajnom u intenzitetu. U njegovom delu iz tog razdoblja prisutni su uticaji Gauguina i nabizma. Njegove studije aktova mozda su nastale pod Bonnardovim uticajem, ali je u svakom slučaju Munchova interpretacija sasvim drugačija, mučnija i uznemirujućija, bliža duhu nemačkog ekspresionizma (Pubertet). Ovaj duh - čijem je stvaranju pomogao i sam Munch - ispoljava se u kasnijim delima, pejzažima i scenama koji prikazuju seljake na radu (na primer Konj u galopu), mada se čini da u tim svetlo slikanim temama ima nešto od zdravlja, snage i optimizma. U Munchovim delima ne može se uočiti jedna jednostavna razvojna linija. On se neprestano vraćao ranijim temama i prerađivao ih. Njegova obuzetost seksom, nasiljem i smrću trajala je celog zivota. Svi ti elementi su možda sumirani u slici Maratova smrt koju je počeo 1905. a završio tek 1927. Njegova karijera bi se mogla sažeto predstaviti i portretima, naročito fascinantnim i uznemirujućim autoportretima. Rani Autoportret u plavom odelu, vođen širokim, apstraktnim fovističkim potezima boje, prikazuje umetnika kao intelektualca čije lepo, otmeno lice već muče sumnja u sebe i nervna napregnutost. U svom poslednjem, opsesivnom autoportretu, nazvanom Između sata i postelje, stari Munch slika sebe kako lebdi na rubu večnosti; ali njegova ruka sigurna za apstraktnu boju i strukturu pokazuje da on nikad nije gubio vezu s novim eksperimentima.

Ashes 1894

Munch je bio veliki majstor grafike. Počeo je 1894. radeći bakroreze i litografije i neko vreme bio je u prvom redu zainteresovan da se posluzi tim medijumima pri ponovnom studiranju tema koje je već slikao. Međutim, grafike nikad nisu bile puke reprodukcije slika. U svakom slučaju, prerađivao je temu u okvirima novog medijuma, radeći katkad isti predmet u gravuri, drvorezu i litografiji, međusobno ih varirajući, dok je svaki predstavljao modifikaciju slike.

The Sick Child 1907

H. H. Arnason, Istorija moderne umetnosti, Jugoslavija, Beograd, 1975, str. 154-156.

[Kalina]

Munkov "Vampir" na aukciji u novembru

Slika Edvarda Munka "Vampir" biće ponuđena na prodaju na aukciji 3. novembra u Njujorku.

Slika "Vampir", koja je često smatrana "sestrom" Munkovog čuvenog "Vriska", mogla bi da postigne cenu od 35 miliona dolara.

Umetnik je na toj slici mračnih tonova prikazao ženu kako ljubi muškarca u vrat, a pramenovi njene jarko crvene kose padaju preko njega.
"Vampir" je izazvao velike kontroverze kada je prvi put otkriven, podstaknuvši strahove zbog slobode žena početkom 20. veka. Slika prikazuje ženu u zagrljaju i predstavlja teme ljubavi, seksa i smrti.
Munk je rad naslikao 1894. godine, a delo se više od 70 godina nalazilo u privatnom vlasništvu. Prodaju organizuje aukcijska kuća Sotbi.


izvor:blic